Bài này là thông tin chung. Nếu tình trạng kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, hãy tìm tới dịch vụ tư vấn tâm lý của trường hoặc chuyên gia y tế.
Kế hoạch ban đầu nói ba năm rưỡi. Bây giờ là năm thứ năm, phần thực nghiệm phải làm lại một lần, và bạn không còn chắc về mốc kết thúc.
Tình huống này rất phổ biến — nhưng nó ít được nói tới, nên người trong đó thường nghĩ chỉ mình gặp phải.
Vì sao giai đoạn này khó riêng
Khác với khó khăn về chuyên môn, giai đoạn kéo dài có ba yếu tố cộng lại:
Không còn mốc rõ. Các mốc chính thức đã qua hết, và công việc còn lại là một khối lớn không có ranh giới — "viết xong luận án".
Các nhóm so sánh đã đi. Bạn cùng khoá đã bảo vệ, đã đi làm, đã sang giai đoạn khác của đời họ. Việc thấy mình ở lại là một áp lực riêng và nó không phụ thuộc vào chất lượng công việc của bạn.
Áp lực từ bên ngoài tăng dần — gia đình hỏi, tài trợ hết, cơ quan chờ. Và các câu hỏi thiện chí — "khi nào xong" — trở nên khó trả lời.
Tách hai loại nguyên nhân
Đây là bước đầu tiên và nó đổi cách xử lý:
Nguyên nhân ngoài tầm kiểm soát: thiết bị hỏng, mất quyền tiếp cận hiện trường, người hướng dẫn chuyển việc, dữ liệu không như dự đoán, hoàn cảnh cá nhân.
Với nhóm này, việc cần làm là điều chỉnh kế hoạch, không phải cố gắng nhiều hơn. Và cần nói rõ với chính mình: sự chậm này không phải do bạn thiếu năng lực.
Nguyên nhân có thể can thiệp: phạm vi đề tài quá rộng, không dứt được việc thu thêm dữ liệu, tránh né việc viết, hoặc nhịp làm việc đã đứt.
Với nhóm này thì có việc để làm — và phần dưới nói về chúng.
Việc nên làm: viết ra hai danh sách này, thật cụ thể. Nhiều người thấy phần lớn nguyên nhân nằm ở cột đầu, và riêng việc nhìn thấy điều đó đã giảm được phần tự trách.
Dựng lại mốc
Khối công việc không ranh giới là nguyên nhân trực tiếp của việc không bắt đầu được.
Ba việc:
Chốt phạm vi với người hướng dẫn, bằng một câu hỏi thẳng: với những gì đã có, cần thêm đúng những gì để đủ bảo vệ?
Câu hỏi này nghe đáng sợ và nó thường cho câu trả lời nhẹ hơn dự đoán. Nhiều nghiên cứu sinh đang làm nhiều hơn mức cần vì chưa bao giờ hỏi.
Chia phần còn lại thành các mốc hai tới bốn tuần, mỗi mốc là một thứ nộp được — một mục, một bảng kết quả, một chương ở mức bản thảo.
Đặt một mốc giả có người chờ. Hẹn gửi một chương cho người hướng dẫn vào một ngày cụ thể, hoặc đăng ký trình bày ở một buổi seminar. Hạn có người khác chờ hoạt động khác hẳn hạn tự đặt.
Nhịp làm việc khi không còn động lực
Ở giai đoạn này, chờ có hứng rồi làm là cách chắc chắn không tiến.
Ba cách giữ nhịp mà nhiều người thấy có tác dụng:
Giờ cố định, ngắn cũng được. Hai giờ mỗi sáng đều đặn hơn hẳn một ngày mười giờ mỗi tuần.
Bắt đầu bằng việc dễ nhất. Sắp lại một bảng, sửa định dạng tài liệu tham khảo. Việc dễ đưa bạn vào trạng thái làm việc, và phần khó thường theo sau.
Kết thúc buổi làm việc ở chỗ dễ tiếp. Dừng khi đang viết dở một đoạn bạn biết sẽ viết gì tiếp — hôm sau vào việc nhanh hơn nhiều so với dừng ở chỗ bí.
Giữ ba thứ ngoài luận án
Đây là phần quyết định bạn đi qua giai đoạn này thế nào:
Quan hệ với người. Cô lập là yếu tố làm mọi thứ khác nặng hơn. Giữ ít nhất một cuộc gặp mỗi tuần với người không liên quan tới luận án.
Một hoạt động thể chất. Không cần nhiều — đi bộ đều đặn cũng có tác dụng rõ với giấc ngủ và với tâm trạng.
Thu nhập ổn định. Nếu tài trợ đã hết, giải quyết việc này sớm thay vì để nó thành một lo lắng nền chạy suốt. Một công việc bán thời gian ổn định thường tốt hơn tình trạng bấp bênh kéo dài.
Trả lời câu "khi nào xong"
Câu này sẽ được hỏi nhiều lần và mỗi lần đều khó.
Chuẩn bị sẵn một câu trả lời ngắn và dùng nó cho mọi người: "em đang ở chặng viết, dự kiến bảo vệ trong khoảng cuối năm sau." Đủ thông tin, không mở ra cuộc bàn dài.
Và với những người hỏi vì lo cho bạn — thường là gia đình — có thể nói thêm một câu: đây là chuyện bình thường với luận án tiến sĩ, và em vẫn đang tiến.
Dấu hiệu cần tìm trợ giúp
Không phải mọi giai đoạn khó đều cần chuyên gia, nhưng các dấu hiệu sau thì nên:
Không làm được gì trong nhiều tuần dù đã cố; mất ngủ kéo dài; không còn thấy vui với bất cứ việc gì; tránh mọi liên hệ với người khác; hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
Dấu hiệu cuối cần được xử lý ngay — liên hệ dịch vụ tư vấn của trường hoặc đường dây hỗ trợ, và nói với một người bạn tin.
Và cần biết: dịch vụ tư vấn tâm lý ở các trường là miễn phí, bảo mật, và không liên quan tới hồ sơ học tập của bạn. Nghiên cứu sinh là nhóm dùng ít nhất trong khi là nhóm có tỉ lệ khó khăn cao — thường vì nghĩ rằng vấn đề của mình là vấn đề công việc chứ không phải vấn đề sức khoẻ.
Một điều đáng nhớ
Một luận án mất năm năm không phải luận án kém hơn một luận án mất ba năm rưỡi. Sau khi bảo vệ, không ai hỏi bạn mất bao lâu.
Điều đó không làm giai đoạn này dễ hơn, nhưng nó đúng — và nó đáng được nhắc lại trong những tuần mà mốc kết thúc trông như không tới.
Vì sao giai đoạn luận án kéo dài khó riêng?
Không còn mốc rõ, các bạn cùng khoá đã đi sang giai đoạn khác của đời họ, và áp lực từ bên ngoài tăng dần.
Bước đầu tiên nên làm là gì?
Tách nguyên nhân ngoài tầm kiểm soát khỏi nguyên nhân can thiệp được — nhiều người thấy phần lớn nằm ở nhóm đầu, và điều đó giảm phần tự trách.
Làm sao dựng lại mốc?
Hỏi thẳng người hướng dẫn cần thêm đúng những gì để đủ bảo vệ, chia phần còn lại thành mốc hai tới bốn tuần, và đặt một hạn có người khác chờ.
Khi nào cần tìm trợ giúp chuyên môn?
Khi không làm được gì nhiều tuần dù đã cố, mất ngủ kéo dài, không còn thấy vui với việc gì, tránh mọi liên hệ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
