Rất ít người cố tình sao chép trong luận án. Nhưng các phần mềm đối chiếu vẫn phát hiện ra các đoạn trùng lặp, và người viết thường thành thật ngạc nhiên.
Nguyên nhân gần như luôn nằm ở giai đoạn đọc và ghi chú, nhiều tháng trước khi viết.
Ba cách dùng nguồn, ba yêu cầu khác nhau
Trích nguyên văn. Đặt trong dấu ngoặc kép, kèm nguồn và số trang. Dùng khi cách diễn đạt của tác giả quan trọng — một định nghĩa, một câu thể hiện quan điểm.
Trích nguyên văn nhiều là dấu hiệu người viết chưa tiêu hoá được tài liệu, nên nó nên hiếm.
Diễn đạt lại. Viết lại ý bằng câu chữ của mình, và vẫn phải ghi nguồn. Đây là chỗ hiểu sai phổ biến nhất: nhiều người nghĩ đã viết bằng lời mình thì không cần trích dẫn. Ý tưởng là của người khác, nên nguồn vẫn cần.
Tóm lược. Rút gọn một phần dài thành vài câu, cũng ghi nguồn.
Diễn đạt lại thế nào cho đủ
Đổi vài từ và đảo trật tự câu không phải diễn đạt lại. Phần mềm đối chiếu phát hiện được, và quan trọng hơn, nó vẫn là cấu trúc của người khác.
Cách làm đúng, và nó cũng là cách kiểm: đọc đoạn gốc, gấp lại, rồi viết ý đó từ đầu bằng cách hiểu của mình.
Nếu không viết được mà không nhìn, nghĩa là bạn chưa hiểu đủ để diễn đạt lại — và đó là thông tin hữu ích, không phải thất bại.
Sau khi viết xong, mở lại bản gốc để kiểm bạn không làm sai ý. Diễn đạt lại sai nội dung là lỗi khác nhưng cũng nghiêm trọng.
Ba tình huống vô tình vượt ranh giới
Ghi chú chép nguyên văn mà không đánh dấu. Đây là nguyên nhân số một. Sáu tháng sau, người viết mở ghi chú ra và tưởng đó là câu của mình.
Cách chặn: trong ghi chú, mọi đoạn chép nguyên văn phải nằm trong ngoặc kép kèm số trang, ngay tại thời điểm chép. Không có ngoại lệ, kể cả khi vội. Quy tắc này một mình nó ngăn được phần lớn vấn đề.
Dịch một đoạn từ tiếng nước ngoài rồi dùng như của mình. Bản dịch của một đoạn vẫn là nội dung của tác giả gốc. Cần ghi nguồn, và nên nói rõ là bản dịch của người viết.
Dùng lại phần viết của chính mình từ một bài đã công bố mà không dẫn. Đây gọi là tự đạo văn và nhiều nơi coi là vi phạm — vì người đọc tưởng đang đọc nội dung mới.
Với luận án theo hình thức tập hợp các bài đã công bố, quy định thường cho phép nhưng đòi nói rõ. Kiểm quy chế của trường mình trước khi viết, không sau khi nộp.
Phần tổng quan: nơi rủi ro cao nhất
Chương tổng quan tóm tắt hàng trăm nguồn, nên nó là nơi tập trung rủi ro.
Hai thói quen giảm rủi ro đáng kể:
Viết tổng quan từ ghi chú của mình, không viết khi đang mở bài gốc. Nhìn vào bản gốc trong lúc viết gần như luôn dẫn tới việc bám theo câu chữ của nó.
Tổ chức theo chủ đề, không theo từng bài. Đoạn văn trình bày một vấn đề với năm nguồn cùng nói về nó tự nhiên là câu chữ của bạn; đoạn tóm tắt lần lượt từng bài thì dễ thành chuỗi tóm lược bám sát bản gốc.
Công cụ đối chiếu: dùng thế nào cho đúng
Chạy bản thảo qua công cụ đối chiếu trước khi nộp, nếu trường có.
Nhưng đọc kết quả cho đúng: tỉ lệ phần trăm tự nó không nói lên gì. Một luận án trích dẫn nhiều và có danh mục tài liệu dài sẽ có tỉ lệ trùng cao mà hoàn toàn hợp lệ.
Việc cần làm là xem từng đoạn được đánh dấu: đoạn nào là trích dẫn có ngoặc kép và có nguồn thì không sao; đoạn nào là văn của bạn mà trùng với nguồn thì phải viết lại.
Và công cụ không phát hiện được mọi thứ — ý tưởng bị dùng mà không dẫn nguồn thì không có đoạn trùng nào. Công cụ là lớp kiểm cuối, không phải tiêu chuẩn.
Hai việc nên làm ngay từ đầu
Dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo từ ngày đầu, và nhập nguồn ngay khi đọc. Việc truy lại nguồn của một câu sau hai năm tốn nhiều giờ và đôi khi không tìm ra — lúc đó người viết đứng trước lựa chọn tồi: bỏ câu hay để không nguồn.
Và trong bản nháp, đánh dấu rõ mọi chỗ chưa có nguồn bằng một ký hiệu thống nhất, rồi tìm lại theo ký hiệu đó trước khi nộp. Cách này tốn vài phút và nó ngăn đúng loại lỗi mà không ai định mắc.
Diễn đạt lại có cần ghi nguồn không?
Có — đây là hiểu sai phổ biến nhất; viết bằng lời mình nhưng ý tưởng vẫn là của người khác nên nguồn vẫn cần.
Diễn đạt lại thế nào cho đủ?
Đọc đoạn gốc, gấp lại, viết ý đó từ đầu bằng cách hiểu của mình, rồi mở bản gốc kiểm lại không làm sai ý.
Nguyên nhân phổ biến nhất của đạo văn vô tình?
Ghi chú chép nguyên văn mà không đánh dấu — mọi đoạn chép nguyên văn phải nằm trong ngoặc kép kèm số trang ngay tại thời điểm chép.
Đọc kết quả công cụ đối chiếu thế nào?
Tỉ lệ phần trăm tự nó không nói lên gì — phải xem từng đoạn được đánh dấu và phân biệt trích dẫn hợp lệ với văn của mình trùng nguồn.
