Trong bốn năm làm nghiên cứu sinh, câu hỏi "sau này làm gì" thường được hoãn lại — vì luận án đã đủ chiếm hết sức.
Nhưng phần lớn các lựa chọn sau tốt nghiệp cần chuẩn bị từ một tới hai năm trước, nên hoãn tới năm cuối nghĩa là phần lớn cửa đã đóng.
Các hướng đi
Năm hướng, và chỉ hướng đầu là hướng mà chương trình tiến sĩ chuẩn bị trực tiếp:
Giảng viên hoặc nghiên cứu viên trong trường và viện. Số vị trí ít hơn số người tốt nghiệp ở hầu hết các ngành và hầu hết các nước — đây là thực tế nên biết sớm, không phải để nản mà để chuẩn bị các hướng khác song song.
Hậu tiến sĩ. Không phải một đích đến mà là một giai đoạn chuyển tiếp — và nó chỉ đáng đi nếu có mục tiêu rõ về thứ nó dẫn tới.
Nghiên cứu và phát triển trong doanh nghiệp.
Các vị trí đòi chuyên môn sâu ngoài nghiên cứu — phân tích dữ liệu, tư vấn chính sách, quản lý đề tài, xuất bản khoa học, sở hữu trí tuệ, quản lý chất lượng.
Khu vực công và tổ chức phi lợi nhuận.
Vì sao phải tính từ giữa chặng
Bốn lý do cụ thể:
Hồ sơ cho vị trí học thuật cần công bố — và công bố cần thời gian rất dài từ lúc bắt đầu viết tới lúc đăng.
Hồ sơ cho khu vực ngoài trường cần kinh nghiệm ngoài luận án — thực tập, dự án hợp tác, làm việc với doanh nghiệp. Không thể tạo ra trong ba tháng cuối.
Các vị trí hậu tiến sĩ có mùa tuyển, thường trước khi bảo vệ khá lâu.
Mạng lưới cần thời gian để hình thành. Phần lớn cơ hội đến qua người quen biết, và quan hệ không xây được trong lúc đang cần việc.
Kỹ năng chuyển đổi được
Đây là phần mà nhiều người tốt nghiệp không nhận ra mình đang có — và không nhận ra thì không viết được vào hồ sơ.
Sáu nhóm:
Quản lý một dự án dài nhiều năm với mục tiêu không rõ ràng từ đầu, tự lên kế hoạch và tự điều chỉnh.
Phân tích dữ liệu và xử lý thông tin phức tạp.
Viết cho các đối tượng khác nhau — bài khoa học, báo cáo, tóm tắt.
Trình bày trước người có chuyên môn và trả lời chất vấn.
Học một lĩnh vực mới nhanh — thứ mà mọi công việc phức tạp đều cần.
Làm việc độc lập mà không có ai giám sát.
Cách viết vào hồ sơ: mô tả bằng việc đã làm, không bằng tên đề tài. "Quản lý một dự án bốn năm, phối hợp với ba đơn vị, xử lý bộ dữ liệu mười nghìn bản ghi, trình bày kết quả tại năm hội nghị" nói với nhà tuyển dụng ngoài trường nhiều hơn tên luận án.
Hậu tiến sĩ: khi nào nên và khi nào không
Nên khi bạn nhắm vị trí học thuật và cần thêm công bố, cần mở rộng sang một phương pháp mới, hoặc cần xây mạng lưới ở nơi khác.
Không nên khi đó chỉ là cách hoãn quyết định. Một vị trí hậu tiến sĩ không có mục tiêu rõ thường dẫn tới vị trí hậu tiến sĩ thứ hai, rồi thứ ba — và mỗi lần khả năng chuyển sang hướng khác lại giảm một chút.
Ba câu nên trả lời trước khi nhận: vị trí này giúp tôi có gì mà bây giờ tôi chưa có; sau hai tới ba năm tôi sẽ nộp vào loại vị trí nào; nếu không được thì tôi làm gì.
Chuẩn bị cho khu vực ngoài trường
Bốn việc, làm được trong lúc vẫn đang làm luận án:
Nhận một phần việc có liên quan tới ứng dụng — một dự án hợp tác với doanh nghiệp, một phần tư vấn.
Học một kỹ năng có nhu cầu ngoài trường và dùng nó trong luận án — xử lý dữ liệu, lập trình, thống kê, quản lý dự án.
Nói chuyện với người đã tốt nghiệp và đang làm ngoài trường. Ba tới năm cuộc nói chuyện cho biết nhiều hơn mọi bài viết về thị trường lao động.
Viết một bản hồ sơ dạng ngoài trường — ngắn, nói về năng lực chứ không về đề tài. Việc viết nó cho thấy ngay mình đang thiếu gì.
Giữ cửa mở
Ba nguyên tắc trong hai năm cuối:
Không đóng hướng nào quá sớm. Chuẩn bị cho cả hướng học thuật lẫn hướng ngoài trường không tốn gấp đôi công sức — phần lớn việc chuẩn bị là chung.
Nói chuyện với người hướng dẫn về dự định. Họ có mạng lưới và họ thường sẵn sàng giới thiệu — nhưng họ chỉ làm được nếu biết bạn muốn gì. Nếu hướng của bạn là ngoài trường, nói thẳng; phần lớn người hướng dẫn không phản đối như người ta lo.
Bắt đầu nộp hồ sơ trước khi bảo vệ. Nhiều nơi nhận hồ sơ với điều kiện sẽ hoàn thành trong một khoảng thời gian.
Một điều nên biết về tỷ lệ
Ở phần lớn các ngành, đa số người có bằng tiến sĩ cuối cùng làm việc ngoài môi trường học thuật. Đây không phải thất bại — đó là cách phần lớn hệ thống vận hành, vì số vị trí học thuật vốn ít hơn số người được đào tạo.
Điều đáng tránh chỉ là đi tới cuối chặng mà chưa từng nghĩ tới khả năng đó, rồi phải quyết định trong vài tháng khi đã hết học bổng.
Vì sao phải tính đường nghề nghiệp từ giữa chặng?
Vì công bố cần thời gian rất dài, kinh nghiệm ngoài luận án không tạo ra được trong ba tháng, vị trí hậu tiến sĩ có mùa tuyển, và mạng lưới cần thời gian.
Kỹ năng nào chuyển đổi được sang ngoài trường?
Quản lý dự án dài, phân tích dữ liệu, viết cho nhiều đối tượng, trình bày và trả lời chất vấn, học lĩnh vực mới nhanh, và làm việc độc lập.
Khi nào không nên nhận vị trí hậu tiến sĩ?
Khi đó chỉ là cách hoãn quyết định — nó thường dẫn tới vị trí thứ hai rồi thứ ba, và mỗi lần khả năng chuyển hướng lại giảm.
Có nên nói với người hướng dẫn về ý định làm ngoài trường không?
Nên — họ có mạng lưới và thường sẵn sàng giới thiệu, nhưng chỉ làm được nếu biết bạn muốn gì; phần lớn không phản đối như người ta lo.
