Làm tiến sĩ trong khi vẫn đi làm là việc nhiều người ở Việt Nam làm, và tỉ lệ không hoàn thành trong nhóm này cao hơn rõ rệt. Nhưng những người hoàn thành được không đặc biệt hơn — họ có ba điều kiện mà người không hoàn thành thiếu.
Ba điều kiện quyết định
Đề tài gắn với công việc. Đây là điều kiện quan trọng nhất. Nếu đề tài luận án nằm trong lĩnh vực bạn làm hằng ngày, hai việc nuôi nhau: bạn có sẵn bối cảnh, có thể có dữ liệu, và thời gian làm việc cũng là thời gian nghĩ về đề tài.
Nếu đề tài không liên quan gì tới công việc, bạn đang làm hai việc toàn thời gian cạnh tranh nhau — và trong nhiều năm.
Một khối thời gian được bảo vệ mỗi tuần. Không phải thời gian còn lại sau khi làm hết mọi việc khác. Một khối cố định, ít nhất một buổi, mà bạn bảo vệ như một cuộc họp không hoãn được.
Viết và phân tích cần khối liền mạch. Ba mươi phút mỗi tối sau khi con ngủ có ích cho việc đọc, không đủ cho việc viết.
Sự hiểu và hỗ trợ của nơi làm việc. Không nhất thiết là hỗ trợ tài chính — chỉ cần quản lý biết bạn đang học và không giao việc gấp vào các giai đoạn quan trọng.
Nếu thiếu điều thứ ba, mọi mốc quan trọng của bạn sẽ trùng với một việc gấp ở cơ quan.
Đề tài gắn với công việc: xử lý hai vấn đề
Quyền sử dụng dữ liệu. Cần xin phép bằng văn bản của cơ quan, sớm, và rõ về phạm vi: bạn dùng được dữ liệu nào, công bố được ở mức nào.
Đừng giả định rằng vì bạn làm ở đó nên dùng được. Nhiều luận án tắc ở đúng bước này khi đã đi được nửa đường.
Xung đột vai trò. Bạn vừa là người trong cuộc vừa là người nghiên cứu. Điều này ảnh hưởng tới cả việc thu dữ liệu — đồng nghiệp trả lời bạn khác với trả lời người ngoài — và việc phân tích.
Cách xử lý không phải che giấu mà nêu rõ trong phần phương pháp: bạn ở vị trí nào, điều đó ảnh hưởng thế nào tới dữ liệu, và bạn làm gì để giảm ảnh hưởng. Hội đồng đánh giá cao việc này hơn là một luận án tỏ ra khách quan mà không nói tới vị thế của người viết.
Thoả thuận với cơ quan
Nói từ đầu, không nói khi cần nghỉ gấp.
Ba điều nên rõ: các giai đoạn bạn sẽ cần thời gian nhiều hơn; cơ quan có chính sách hỗ trợ không và kèm cam kết gì; và bạn báo trước bao lâu khi cần nghỉ cho việc học.
Nếu cơ quan hỗ trợ học phí kèm cam kết phục vụ, đọc kỹ điều khoản hoàn trả trước khi ký. Đây là ràng buộc nhiều năm và nó ảnh hưởng tới lựa chọn nghề của bạn sau khi bảo vệ.
Và nếu đề tài của bạn có lợi cho cơ quan, hãy trình bày điều đó. Nó thường đổi thái độ của quản lý từ chịu đựng sang ủng hộ, và điều đó đáng giá hơn một khoản hỗ trợ nhỏ.
Tổ chức thời gian
Việc khó vào thời điểm bạn tỉnh táo nhất. Với phần lớn người đi làm, đó là buổi sáng sớm chứ không phải buổi tối — buổi tối dễ bị việc phát sinh lấn và bạn đã cạn năng lượng.
Chia việc theo loại năng lượng. Việc cần tập trung cao — viết, phân tích — vào khối thời gian được bảo vệ. Việc nhẹ hơn — đọc, sắp tài liệu, trả lời thư — vào các khoảng trống.
Mốc nhỏ hằng tuần thay vì mục tiêu theo kỳ. "Tuần này viết xong một trang về phần phương pháp" kiểm soát được.
Chuẩn bị cho các tháng mất nhịp. Sẽ có giai đoạn công việc cuốn đi hoàn toàn. Kế hoạch cần khoảng đệm, và cần một cách quay lại — một danh sách ba việc nhỏ để bắt đầu lại mà không phải nhớ lại toàn bộ.
Nói với người hướng dẫn về hoàn cảnh của bạn
Người hướng dẫn cần biết bạn làm toàn thời gian, vì nó đổi kỳ vọng hợp lý về tiến độ.
Điều nên thống nhất: nhịp gặp phù hợp với lịch của bạn; và mức tiến độ thực tế cho mỗi giai đoạn.
Một người hướng dẫn có kinh nghiệm với nghiên cứu sinh vừa làm vừa học là lợi thế lớn. Nếu được chọn, hãy hỏi về điều này trước khi nhận.
Dấu hiệu nên điều chỉnh
Không chạm tới luận án trong hơn hai tháng liên tục.
Sức khoẻ bị ảnh hưởng rõ — giấc ngủ, và các dấu hiệu kiệt sức.
Quan hệ gia đình chịu tổn hại mà bạn không thấy cách xử lý.
Đã gia hạn và tiến độ vẫn không đổi.
Khi có các dấu hiệu này, ba phương án theo thứ tự nên cân nhắc: thu hẹp phạm vi luận án; giảm giờ làm nếu tài chính cho phép; hoặc bảo lưu theo quy chế một thời gian.
Bảo lưu có kế hoạch tốt hơn nhiều so với kéo dài trong trạng thái không tiến — về cả tâm lý, thời hạn đào tạo, và quan hệ với người hướng dẫn.
Điều nên biết trước khi bắt đầu
Thời gian hoàn thành của người vừa làm vừa học thường dài hơn đáng kể so với người toàn thời gian. Hãy lập kế hoạch tài chính và kế hoạch cuộc sống theo con số thật đó, không theo thời gian danh nghĩa.
Và một câu hỏi đáng trả lời trung thực trước khi bắt đầu: bằng tiến sĩ này cần cho điều gì cụ thể trong công việc hoặc nghề của bạn? Nếu câu trả lời rõ, những năm khó phía trước có nghĩa. Nếu không, đây là thời điểm rẻ nhất để cân nhắc lại.
Điều kiện quan trọng nhất để vừa làm vừa làm tiến sĩ là gì?
Đề tài gắn với công việc hằng ngày — khi đó hai việc nuôi nhau thay vì cạnh tranh thời gian trong nhiều năm.
Dùng dữ liệu của cơ quan cho luận án cần gì?
Xin phép bằng văn bản sớm và rõ về phạm vi dùng cùng mức công bố. Đừng giả định rằng làm ở đó nên dùng được.
Xung đột vai trò khi nghiên cứu nơi mình làm xử lý thế nào?
Nêu rõ trong phần phương pháp: bạn ở vị trí nào, ảnh hưởng gì tới dữ liệu, và bạn làm gì để giảm ảnh hưởng đó.
Dấu hiệu nào cho thấy nên điều chỉnh?
Không chạm tới luận án hơn hai tháng, sức khoẻ bị ảnh hưởng rõ, hoặc đã gia hạn mà tiến độ không đổi.
