Quy định về việc sử dụng công cụ hỗ trợ bằng trí tuệ nhân tạo đang được các cơ sở đào tạo và các tạp chí ban hành và sửa đổi liên tục — đọc quy định hiện hành của chính trường bạn và của nơi bạn gửi bài trước khi dùng, vì bài này không thay thế chúng.
Các công cụ hỗ trợ bằng trí tuệ nhân tạo đã có mặt trong công việc hằng ngày của phần lớn nghiên cứu sinh. Câu hỏi không còn là có dùng hay không mà là dùng vào việc gì.
Và đây là chỗ ranh giới chưa rõ với nhiều người — không phải vì họ muốn làm sai mà vì quy định đang thay đổi và mỗi nơi một khác.
Nguyên tắc chung để tự định hướng
Trước khi vào chi tiết, một cách nghĩ giúp xử lý phần lớn tình huống:
Phần đóng góp trí tuệ của luận án phải là của bạn. Câu hỏi nghiên cứu, thiết kế, cách diễn giải kết quả, và kết luận — đây là những thứ luận án chứng minh rằng bạn làm được.
Công cụ hỗ trợ các khâu quanh đó thì thường được; công cụ làm thay chính các khâu đó thì không — và không phải vì nó bị cấm, mà vì khi đó luận án không còn chứng minh được điều nó cần chứng minh.
Phép kiểm thực tế: nếu bạn phải mô tả đầy đủ cách mình đã dùng công cụ trong phần phương pháp, có chỗ nào bạn thấy không muốn viết ra không? Chỗ đó là chỗ cần xem lại.
Các việc thường được chấp nhận
Bốn nhóm, tuỳ quy định cụ thể của nơi bạn học:
Sửa ngôn ngữ. Ngữ pháp, cách diễn đạt, độ rõ của câu — tương tự việc nhờ người biên tập. Với người viết bằng ngôn ngữ thứ hai, đây là hỗ trợ có giá trị thật.
Hỗ trợ kỹ thuật — viết mã cho một thao tác xử lý dữ liệu, tìm lỗi trong mã, định dạng tài liệu tham khảo.
Tóm tắt để sàng lọc. Đọc lướt nhiều bài để quyết định bài nào đáng đọc kỹ — với điều kiện bạn đọc thật những bài được giữ lại.
Đặt câu hỏi để hiểu một khái niệm — như tra cứu, và với cùng mức thận trọng: kiểm lại ở nguồn gốc.
Các việc không nên
Bốn nhóm:
Viết phần nội dung chuyên môn — tổng quan, thảo luận, kết luận. Đây là phần thể hiện suy nghĩ của bạn.
Sinh dữ liệu hoặc kết quả. Không cần giải thích thêm — đây là bịa dữ liệu.
Tạo danh mục tài liệu tham khảo mà không kiểm từng nguồn. Xem phần dưới.
Làm phản biện thay mình. Nếu được mời phản biện một bài, việc đưa bản thảo chưa công bố của người khác vào một công cụ bên ngoài vừa là vấn đề bảo mật vừa là vi phạm cam kết với tạp chí.
Vấn đề bịa nguồn
Đây là rủi ro cụ thể nhất và nó đã gây hậu quả thật cho nhiều người.
Các công cụ này có thể tạo ra trích dẫn trông hoàn toàn hợp lệ — đúng định dạng, tên tác giả có thật, tạp chí có thật — nhưng bài báo đó không tồn tại. Hoặc bài tồn tại nhưng không nói điều được gán cho nó.
Hệ quả: một danh mục tham khảo trông chuyên nghiệp mà một phần là hư cấu, và nó bị phát hiện ở khâu phản biện hoặc muộn hơn.
Quy tắc duy nhất an toàn: mọi trích dẫn phải được kiểm ở nguồn gốc. Mở bài thật, đọc đoạn thật, xác nhận nó nói đúng điều bạn dẫn.
Điều này đúng với mọi trích dẫn chứ không riêng gì các trích dẫn từ công cụ — nhưng ở đây rủi ro cao hơn nhiều.
Bảo mật dữ liệu
Ba điều cần biết, và chúng thường bị bỏ qua:
Dữ liệu đưa vào công cụ bên ngoài là dữ liệu đã rời khỏi kiểm soát của bạn. Với dữ liệu cá nhân của người tham gia nghiên cứu, việc này có thể vi phạm cam kết trong phiếu đồng ý và quy định bảo vệ dữ liệu.
Bản thảo chưa công bố cũng vậy — kể cả của chính mình, nếu có thoả thuận với đồng tác giả hoặc với nhà tài trợ về bảo mật.
Dữ liệu thuộc đề tài có điều khoản bảo mật — nhiều thoả thuận hợp tác có điều khoản này, và nó áp dụng cho cả việc dùng công cụ.
Nguyên tắc thực tế: đừng đưa vào thứ mà bạn không sẵn sàng công khai, trừ khi dùng công cụ được cơ sở của bạn cung cấp và đã được kiểm về mặt bảo mật.
Khai báo
Ngày càng nhiều tạp chí và cơ sở đào tạo yêu cầu khai rõ việc sử dụng. Ba nguyên tắc:
Đọc yêu cầu cụ thể của nơi nộp. Một số chỉ yêu cầu khai khi dùng cho nội dung; một số yêu cầu khai cả khi dùng cho ngôn ngữ.
Khai cụ thể hơn là chung chung — dùng công cụ nào, cho khâu nào.
Công cụ không được là tác giả. Đây là điểm mà gần như mọi tạp chí đã thống nhất: quyền tác giả đi kèm trách nhiệm, và một công cụ không chịu trách nhiệm được.
Trách nhiệm cuối cùng vẫn là của bạn
Điểm này quan trọng hơn mọi quy định cụ thể:
Nếu một con số sai, một trích dẫn không tồn tại, hoặc một khẳng định không đúng xuất hiện trong bài của bạn, thì đó là lỗi của bạn — bất kể nó đến từ đâu.
"Công cụ tạo ra nó" không phải một lời giải thích được chấp nhận ở bất cứ đâu, và nó cũng không nên là.
Nói chuyện với người hướng dẫn
Đây là việc nên làm sớm và ít người làm.
Ba câu hỏi: thầy cô thấy dùng công cụ vào khâu nào là được; có quy định nào của trường mình cần biết không; và khi nộp bài thì khai báo thế nào.
Cuộc trao đổi này tránh được tình huống mà bạn dùng theo một cách mà người hướng dẫn không biết, rồi nó thành vấn đề ở giai đoạn bảo vệ.
Và nếu người hướng dẫn chưa có quan điểm rõ — điều này phổ biến — thì việc cùng đọc quy định của trường là một cách bắt đầu.
Một lưu ý về kỹ năng
Ngoài vấn đề quy định, có một điểm thực tế về nghề nghiệp:
Các kỹ năng mà luận án rèn — đọc phê phán, xây lập luận, viết học thuật — là những kỹ năng bạn cần trong toàn bộ sự nghiệp sau đó. Việc dùng công cụ thay cho quá trình rèn chúng giải quyết được bài toán trước mắt và để lại một khoảng trống dài hạn.
Đây không phải một lời khuyên về đạo đức mà là một quan sát thực tế: người không tự viết được phần thảo luận trong luận án sẽ gặp đúng khó khăn đó ở mọi bài báo sau này.
Nguyên tắc chung để tự định hướng là gì?
Phần đóng góp trí tuệ của luận án phải là của bạn — câu hỏi nghiên cứu, thiết kế, cách diễn giải và kết luận.
Rủi ro cụ thể nhất là gì?
Trích dẫn bịa — trông hợp lệ, tên tác giả có thật, nhưng bài không tồn tại. Mọi trích dẫn phải được kiểm ở nguồn gốc.
Có được đưa dữ liệu nghiên cứu vào công cụ không?
Đừng đưa vào thứ bạn không sẵn sàng công khai — với dữ liệu cá nhân của người tham gia, việc này có thể vi phạm cam kết trong phiếu đồng ý.
Ai chịu trách nhiệm nếu có lỗi?
Bạn — công cụ tạo ra nó không phải lời giải thích được chấp nhận ở bất cứ đâu.
