Bài viết từ kinh nghiệm chung của người làm nghiên cứu; mỗi ngành có thông lệ riêng về lượng tài liệu và cách tổng hợp.
Ai làm luận án cũng đọc hàng trăm bài. Người gặp khó ở giai đoạn viết thường không phải vì đọc ít, mà vì đọc rồi không còn dấu vết gì ngoài cảm giác "mình đã đọc bài này".
Ba mức đọc, dùng đúng chỗ
Mức một — sàng lọc: đọc tiêu đề, tóm tắt, kết luận. Mất vài phút, quyết định giữ hay bỏ. Phần lớn tài liệu chỉ cần tới mức này.
Mức hai — đọc có chọn: đọc mở đầu, xem hình và bảng, đọc kết luận, lướt phương pháp. Đủ để biết bài đóng góp gì và có liên quan tới câu hỏi của bạn ở điểm nào.
Mức ba — đọc kỹ: đọc toàn bộ, kiểm phương pháp, đối chiếu số liệu, ghi lại điểm mạnh yếu. Chỉ dành cho nhóm nhỏ những bài trực tiếp liên quan, và cho những bài bạn sẽ tranh luận trong luận án.
Sai lầm phổ biến: đọc mọi thứ ở mức ba. Điều đó khiến tổng quan không bao giờ xong.
Mẫu ghi chú bốn dòng
Với mỗi bài đáng giữ, ghi đúng bốn dòng ngay khi vừa đọc:
Câu hỏi: bài này hỏi gì. Cách làm: dữ liệu và phương pháp trong một câu. Kết quả chính: một câu. Liên quan tới tôi: tôi dùng nó ở đâu — làm nền, làm đối chiếu, hay làm chỗ để phản biện.
Dòng thứ tư là dòng quan trọng nhất và cũng là dòng hay bị bỏ. Không có nó thì sáu tháng sau bạn phải đọc lại bài để biết vì sao mình từng lưu nó.
Ghi bằng lời của mình, không sao chép nguyên câu. Sao chép nguyên câu là nguồn chính của đạo văn không cố ý khi viết sau này — nếu buộc phải chép, cho vào ngoặc kép kèm số trang ngay lúc đó.
Công cụ: một là đủ
Chọn một phần mềm quản lý tài liệu tham khảo và dùng nó từ bài đầu tiên. Ba việc nó phải làm được: lưu tệp và thông tin trích dẫn, gắn thẻ hoặc thư mục, và xuất danh mục theo chuẩn của ngành.
Đặt quy ước đặt tên và hệ thẻ ngay từ đầu: theo chủ đề, theo phương pháp, theo mức đã đọc. Đổi quy ước khi đã có hai trăm bài là việc rất tốn công.
Sao lưu tự động. Mất thư viện tài liệu ở năm thứ ba là mất nhiều tháng lao động.
Ma trận tổng hợp: bước từ ghi chú sang bài viết
Khi có khoảng ba mươi tới năm mươi bài cốt lõi, dựng một bảng: hàng là từng bài, cột là các chiều bạn quan tâm — bối cảnh, mẫu, phương pháp, kết quả chính, hạn chế.
Bảng này làm lộ ra cấu trúc của tổng quan: nhóm bài nào đồng thuận, nhóm nào trái ngược, chỗ nào chưa ai làm. Viết tổng quan từ bảng dễ hơn nhiều so với viết từ một chồng ghi chú rời.
Đây cũng là chỗ bạn phát hiện khoảng trống nghiên cứu một cách có cơ sở, thay vì phỏng đoán.
Nhịp đọc bền được
Đặt hạn mức theo tuần thay vì theo ngày, ví dụ mỗi tuần đọc kỹ hai bài và sàng lọc mười bài. Hạn mức theo tuần chịu được những ngày bận đột xuất.
Dành ba mươi phút cuối mỗi tuần để dọn thư viện: gắn thẻ bài mới, xoá bản trùng, cập nhật ma trận. Việc nhỏ này giữ cho hệ thống không sụp sau vài tháng.
Nên đọc bao nhiêu bài cho một tổng quan tài liệu?
Tuỳ ngành và phạm vi đề tài. Dấu hiệu đủ là khi các bài mới bắt đầu lặp lại những gì bạn đã biết và không thêm khái niệm hay phương pháp mới.
Có nên đọc bài cũ hay chỉ đọc bài mới?
Cần cả hai: bài nền tảng cho khái niệm và bài mới cho hiện trạng. Bỏ bài nền tảng dễ khiến người đọc luận án thấy bạn chưa nắm gốc của vấn đề.
Dùng công cụ tóm tắt tự động có được không?
Có thể dùng để sàng lọc nhanh, nhưng không thay được việc đọc những bài cốt lõi. Bản tóm tắt máy dễ bỏ mất giới hạn phương pháp — thứ quan trọng nhất khi bạn đánh giá một nghiên cứu.
Ghi chú nên để trong phần mềm hay file riêng?
Để cùng nơi với tài liệu để khỏi tách rời hai thứ. Quan trọng là tìm lại được: mỗi ghi chú phải gắn với bản ghi trích dẫn tương ứng.
