Chọn phương pháp theo câu hỏi, không theo thói quen

Bài trình bày nguyên tắc chung; mỗi thiết kế có tài liệu chuyên sâu riêng và thông lệ khác nhau theo ngành.

Câu hỏi quyết định phương pháp. Nghe hiển nhiên, nhưng trong thực tế rất nhiều luận án đi theo chiều ngược lại: người làm biết một phương pháp, và mọi câu hỏi đều được uốn để dùng phương pháp đó.

Nối loại câu hỏi với loại thiết kế

Câu hỏi mô tả — hiện trạng ra sao, phân bố thế nào. Thiết kế: khảo sát, phân tích dữ liệu có sẵn, nghiên cứu trường hợp.

Câu hỏi so sánh và liên hệ — hai nhóm có khác nhau không, hai biến có liên hệ không. Thiết kế: nghiên cứu tương quan, so sánh nhóm, phân tích dữ liệu lớn.

Câu hỏi nhân quả — A có gây ra B không. Thiết kế: thực nghiệm có phân bổ ngẫu nhiên nếu khả thi; nếu không thì các thiết kế bán thực nghiệm với kiểm soát chặt chẽ.

Câu hỏi về cơ chế và ý nghĩa — tại sao, diễn ra thế nào, người trong cuộc hiểu ra sao. Thiết kế: định tính — phỏng vấn sâu, quan sát, nghiên cứu trường hợp.

Lỗi hay gặp nhất: dùng thiết kế tương quan rồi kết luận nhân quả. Đây là lỗi bị bắt ngay ở vòng bình duyệt.

Ba câu hỏi kiểm khả thi

Dữ liệu ở đâu? Có sẵn hay phải thu; nếu phải thu thì mất bao lâu và cần phép của ai.

Cỡ mẫu hoặc số trường hợp cần bao nhiêu? Với định lượng, tính trước bằng công cụ tính lực mẫu. Với định tính, ước lượng theo nguyên tắc bão hoà và theo nguồn lực.

Bạn có kỹ năng phân tích chưa? Nếu chưa, tính thêm thời gian học — và học trước khi thu dữ liệu, vì cách phân tích ảnh hưởng tới cách thu.

Các sai lệch phải tính trước

Sai lệch chọn mẫu. Ai vào mẫu và ai không, và điều đó ảnh hưởng kết quả ra sao.

Yếu tố gây nhiễu. Biến thứ ba giải thích được mối liên hệ bạn quan sát. Liệt kê trước và tính cách kiểm soát.

Sai lệch do người đo. Nếu bạn vừa can thiệp vừa đánh giá, kỳ vọng của bạn ảnh hưởng kết quả — cân nhắc để người khác đánh giá.

Mất mẫu theo thời gian với nghiên cứu dài; ai bỏ cuộc thường không ngẫu nhiên.

Nêu các sai lệch này trong phần hạn chế là dấu hiệu của người làm nghiên cứu cẩn thận, không phải điểm yếu của bài.

Khi phương pháp trong ngành đang thay đổi

Nhiều ngành đang siết yêu cầu về tính tái lập: đăng ký trước thiết kế và kế hoạch phân tích, công khai dữ liệu và mã, báo cáo đầy đủ cả kết quả không như kỳ vọng.

Với nghiên cứu sinh, làm theo các thực hành này từ đầu là đầu tư tốt: bài dễ được chấp nhận hơn, và bạn tránh được cám dỗ điều chỉnh phân tích sau khi đã thấy dữ liệu.

Viết phần phương pháp

Nguyên tắc: đủ chi tiết để người khác lặp lại được. Đây là thước đo duy nhất cần nhớ.

Cấu trúc thường dùng: thiết kế tổng thể, đối tượng và cách chọn, công cụ và cách đo, quy trình thu dữ liệu, kế hoạch phân tích, và các vấn đề đạo đức cùng phê duyệt.

Giải thích vì sao chọn cách đó, không chỉ mô tả đã làm gì. Người bình duyệt đánh giá tính phù hợp của lựa chọn, không chỉ tính chính xác của thao tác.

Khi cần đổi phương pháp giữa chừng

Xảy ra thường xuyên: dữ liệu không tiếp cận được, mẫu không đủ, công cụ không phù hợp trong bối cảnh thật.

Bàn ngay với người hướng dẫn, ghi lại lý do đổi, và nêu trong luận án. Một thay đổi được giải thích rõ ràng là bình thường; một thay đổi giấu đi sẽ lộ ra khi hội đồng đọc kỹ.